Autonoom Gemeentebedrijf

Definitie

Een autonoom gemeentebedrijf is een dienst met rechtspersoonlijkheid opgericht door de gemeente en belast met een welbepaalde taak van gemeentelijk belang. Alle taken van gemeentelijk belang komen in aanmerking voor verzelfstandiging in een autonoom gemeentebedrijf.

Kenmerken

Enkele belangrijke kenmerken van een autonoom gemeentebedrijf zijn:

  • Een autonoom gemeentebedrijf heeft een eigen rechtspersoonlijkheid waardoor het over een grote onafhankelijkheid beschikt, eigen bestuursorganen heeft en een eigen vermogen en zelfstandig overeenkomsten kan sluiten en in rechte kan optreden.
  • Een autonoom gemeentebedrijf is éénhoofdig, wat betekent dat er slechts één 'aandeelhouder' of oprichter is, namelijk de gemeente zelf. Vandaar ook dat een algemene vergadering niet bestaat binnen een autonoom gemeentebedrijf. De rol van "algemene vergadering" wordt uitgeoefend door de gemeenteraad.
  • Een autonoom gemeentebedrijf is een publiekrechtelijke rechtspersoon. Dat betekent dat het personeel overheidspersoneel is, dat de wet op overheidsopdrachten van toepassing is en dat het autonoom gemeentebedrijf bijvoorbeeld kan onteigenen. Het autonoom gemeentebedrijf moet zich ook houden aan de beginselen van behoorlijk bestuur en handelen binnen het algemeen belang. Zo zal het autonoom gemeentebedrijf haar beslissingen formeel moeten motiveren en zijn de principes van openbaarheid van bestuur van toepassing.
  • Een autonoom gemeentebedrijf is belast met beleidsuitvoerende taken van gemeentelijk belang. Enkel de uitvoering van het beleid kan overgedragen worden aan een autonoom gemeentebedrijf, niet het beleid zelf. Een autonoom gemeentebedrijf kan wel betrokken worden bij de beleidsvoorbereiding.
  • De taken van een autonoom gemeentebedrijf zijn beperkt tot het gemeentelijk belang, dus geen bovengemeentelijk belang. 

Hoe wordt een autonoom gemeentebedrijf opgericht?

Een autonoom gemeentebedrijf wordt opgericht door een gemeenteraadsbeslissing op grond van een door het college opgemaakt verslag. In dat verslag worden de voor- en de nadelen van externe verzelfstandiging afgewogen en aangetoond dat het beheer binnen een autonoom gemeentebedrijf voor die bepaalde taak meer voordelen biedt dan het beheer binnen de rechtspersoonlijkheid van de gemeente.

De oprichting van een autonoom gemeentebedrijf moet worden goedgekeurd door de Vlaamse Regering. Het dossier aan de Vlaamse Regering wordt opgestuurd naar het Agentschap Binnenlands Bestuur, Boudewijnlaan 30, bus 70 1000 Brussel (of via het digitaal loket). Binnen een termijn van 100 dagen zal de minister de oprichting al dan niet goedkeuren.

Het oprichtingsdossier bestaat minimaal uit drie documenten:

  1. het motiveringsverslag van het college van burgemeester en schepenen;
  2. de gemeenteraadsbeslissing die de oprichting goedkeurt en de statuten vaststelt;
  3. de statuten van het autonoom gemeentebedrijf.

Een autonoom gemeentebedrijf kan niet worden opgericht in de twaalf maanden voorafgaand aan de nieuwe samenstelling van de gemeenteraad.

Voorbeeldstatuten

Het Agentschap Binnenlands Bestuur heeft ter inspiratie voorbeeldstatuten opgemaakt van een autonoom gemeentebedrijf. De link ernaar is onderaan deze webpagina terug te vinden.

Raad van bestuur van een autonoom gemeentebedrijf

Artikel 236 van het gemeentedecreet regelt de samenstelling van de raad van bestuur van een autonoom gemeentebedrijf.

Enkele aandachtspunten:

  • Het aantal leden van de raad van bestuur bedraagt maximaal de helft van het aantal gemeenteraadsleden met een absoluut maximum van twaalf. De raad van bestuur van een autonoom gemeentebedrijf kan ook gelijkgesteld worden met de voltallige gemeenteraad als:
    • de statuten voorzien in deze samenstelling en;
    • het autonoom gemeentebedrijf de BBC toepast en geen college van commissarissen meer heeft;
    • er geen gemeenteraadsleden zijn die zich in de onmogelijkheid bevinden om bestuurder te worden (bv. door een onverenigbaarheid).
  • De voorzitter is een lid van het college van burgemeester en schepenen.
  • Maximaal 2/3 van de bestuurders mag van hetzelfde geslacht zijn.
  • Elke fractie heeft minstens één vertegenwoordiger in de raad van bestuur.
  • Een lid mag zich niet bevinden in een situatie van onverenigbaarheid (cf. artikel 229 GD).
  • De bestuurders hoeven geen gemeenteraadslid te zijn.

Directiecomité van een autonoom gemeentebedrijf

Een autonoom gemeentebedrijf kan een directiecomité hebben. Dat is echter niet verplicht. Het directiecomité mag zich krachtens artikel 237 van het gemeentedecreet enkel bezighouden met dagelijks bestuur, de vertegenwoordiging met betrekking tot dat bestuur en de voorbereiding en uitvoering van de beslissingen van de raad van bestuur.

Kenmerken van het directiecomité:

  • Geen verplicht orgaan.
  • Het Gemeentedecreet bepaalt niet hoeveel leden directiecomité telt. De richtlijn is maximaal de helft van de leden van de raad van bestuur, tenzij een hoger aantal leden verantwoord kan worden.
  • De statuten bepalen uit hoeveel leden het directiecomité bestaat.
  • De voorzitter is vrij te kiezen door de leden van het directiecomité.
  • Er is geen verplichte man-vrouwverhouding.
  • De leden hoeven niet uit de raad van bestuur te komen.

Gedelegeerd bestuurder

Een autonoom gemeentebedrijf kan een gedelegeerd bestuurder hebben als de statuten dat bepalen. Er kan enkel een gedelegeerd bestuurder aangesteld worden als er geen directiecomité’ is. De gedelegeerd bestuurder mag zich krachtens artikel 237 van het gemeentedecreet enkel bezighouden met dagelijks bestuur, de vertegenwoordiging met betrekking tot dat bestuur en de voorbereiding en uitvoering van de beslissingen van de raad van bestuur.

De gedelegeerd bestuurder kan enkel vergoed worden met dubbel presentiegeld.

Administratief toezicht autonome gemeentebedrijven

Goedkeuringstoezicht

Zowel de oprichtingsbeslissing als elke latere statutenwijziging moet worden goedgekeurd door de Vlaamse Regering.

De gemeente moet hiervoor binnen een termijn van 30 dagen, na de beslissing het dossier bezorgen aan het Agentschap Binnenlands Bestuur, Boudewijnlaan 30, bus 70, 1000 Brussel (of via het digitaal loket). De Vlaamse minister van Binnenlands Bestuur beschikt over een termijn van100 dagen om de beslissing al dan niet goed te keuren.

De beslissing waarbij de raad van bestuur van het autonoom gemeentebedrijf (AGB) beslist om een andere rechtspersoon op te richten, deel te nemen in een andere rechtspersoon of zich laat vertegenwoordigen in een andere rechtspersoon, moet worden goedgekeurd door de Vlaamse Regering. Het AGB kan pas tot de effectieve oprichting, deelname of vertegenwoordiging worden overgegaan nadat de Vlaamse Regering die beslissing heeft goedgekeurd. (Art. 242 GD)

Algemeen toezicht

Het autonome gemeentebedrijf moet de besluiten van de raad van bestuur binnen twintig dagen na het nemen van de besluiten een lijst met een beknopte omschrijving van de daarin geregelde aangelegenheden bezorgen aan de provinciegouverneur. De besluiten van het directiecomité moeten niet worden opgestuurd. De provinciegouverneur heeft een termijn van 30 dagen om de besluiten van de raad van bestuur te schorsen. Als de termijn verstreken is, worden de besluiten voor de toezichthoudende overheid geacht wettig te zijn.

Van de besluiten vermeld in artikel 253, §2 van het gemeentedecreet moet het AGB een volledige kopie bezorgen aan de provinciegouverneur:

  • de besluiten van de raad van bestuur van het AGB waarbij wordt afgeweken van de rechtspositieregeling van het gemeentepersoneel;
  • de besluiten van de raad van bestuur van het AGB betreffende retributies;
  • de rekeningen van het AGB;
  • de meerjarenplannen en budgetten van het AGB.

De provinciegouverneur beschikt over een termijn van 50 dagen om de beslissing eventueel te schorsen.

Waarom wordt een autonoom gemeentebedrijf opgericht?

Vaak wordt aangegeven dat men bij een autonoom gemeentebedrijf (AGB) een flexibele werking nastreeft. Er kunnen sneller beslissingen worden genomen dan via het college en de gemeenteraad. In de sector grond- en patrimoniumbeleid is het ook vaak verkiesbaar om achter gesloten deuren te vergaderen.

Door de afzonderlijke rechtspersoonlijkheid kan een bepaalde activiteit afgezonderd worden en kan er een eigenheid gecreëerd worden los van de onmiddellijk gemeentelijke connotatie. In de sectoren cultuur, sport, ... wordt dat als pluspunt gezien.

Een andere reden om een AGB op te richten is het duidelijke verbod, om deel te nemen in vzw's in het geval die deelname niet voldoet aan de in het gemeentedecreet opgesomde mogelijkheden. De bestaande gemeentelijke vzw's moeten zich omvormen en vaak is het moeilijker om de bestaande vzw te behouden dan om deze om te vormen tot een AGB. Helemaal terug onder het gemeentelijk beheer brengen vindt men vaak een brug te ver.

In de bestuursorganen van een AGB kunnen externe partners, geïnteresseerden of experten een plaats krijgen.

Een AGB kan participeren in andere rechtspersonen. Ook deze reden wordt vaak opgegeven als motivatie om een autonoom gemeentebedrijf op te richten. Soms veronderstelt een gemeente op die manier te kunnen deelnemen in vennootschappen (filialen) en zich zo op de private markt te kunnen begeven. De mogelijkheden daarvoor zijn echter beperkt.

Voor de meeste AGB's is de belangrijkste overweging financieel van aard. Een AGB kan in bepaalde gevallen als BTW-plichtig worden beschouwd. In dat geval kan het de BTW die het betaald heeft, recupereren. Dat zorgt voor een belangrijke besparing bij grote renovaties of investeringen.